ભાખરા ડેમ ભારતનો એક બહુહેતુક પ્રોજેક્ટ છે, જે દેશની મોટી વસ્તી માટે વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે. તે જ સમયે, ખેડૂતોને સિંચાઈ માટે પીવાનું પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. ભાકરા નાંગલ ડેમ હિમાચલ પ્રદેશના બિલાસપુર જિલ્લામાં સતલજ નદી પર બનેલો છે. આ બંધ ‘ભાકરા નાંગલ પ્રોજેક્ટ’ હેઠળ બનાવવામાં આવ્યો છે. આ બંધનું બાંધકામ ૧૯૪૮માં શરૂ થયું હતું અને ૧૯૬૨માં પૂર્ણ થયું હતું. ૨૨ ઓક્ટોબર ૧૯૬૩ના રોજ દેશના પ્રથમ વડા પ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ તેને રાષ્ટ્રને સમર્પિત કર્યું હતું. માહિતી અનુસાર, જ્યારે આ બંધ પૂર્ણ થયો, ત્યારે તે સમયે તે દેશનો સૌથી ઊંચો બંધ હતો. હાલમાં તે ૮૫૬ ફૂટ ઊંચા ટેહરી ડેમ પછી ભારતનો બીજો સૌથી ઊંચો ડેમ છે. હિમાચલના બિલાસપુરમાં શિવાલિક પહાડીઓની વચ્ચે બનેલો આ બંધ 740 ફૂટ ઊંચો અને 1700 ફૂટ લાંબો છે. તેની પહોળાઈ પાયા પર 625 ફૂટ અને ટોચ પર 30 ફૂટ છે. અહીંથી 13 કિલોમીટર દૂર આવેલો નાંગલ ડેમ 95 ફૂટ ઊંચો અને 1000 ફૂટ લાંબો છે.
ડેમ પહેલા કેનાલ બનાવવામાં આવી
ડેમ સાથે સંકળાયેલા આયોજકો અને એન્જિનિયરોએ આ પ્રોજેક્ટ અંગે બે મોટા નિર્ણયો લીધા હતા. પહેલું ભાખરા બંધ પહેલાં ભાખરા નહેર સિસ્ટમ બનાવવાનું હતું અને બીજું વિદેશી નિષ્ણાતોની મદદથી વિભાગીય રીતે બંધ બનાવવાનું હતું. અમેરિકન કંપની ડેમની ડિઝાઇન સલાહકાર હોવા છતાં, તેનો અમલ સિંચાઈ વિભાગના ઇજનેરો દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. બંધ પહેલાં નહેર બનાવવાનો નિર્ણય ફાયદાકારક સાબિત થયો.
7 દાયકામાં એક દિવસ પણ પાણી બંધ થયું નથી
આ કેનાલ લગભગ 7 દાયકાથી પંજાબ, હરિયાણા, રાજસ્થાન અને દિલ્હીને પાણી આપી રહી છે. આ નહેર લગભગ ૧૬૪ કિલોમીટર લાંબી છે. જેમાંથી ૧૫૯ કિલોમીટર પંજાબમાં અને બાકીનો હરિયાણામાં છે. ભાકરાની આ મુખ્ય નહેરમાં, સતલજ અને બિયાસ નદીનું ૧,૨૫,૦૦૦ ક્યુસેક પાણી ભાખરા નહેર દ્વારા હરિયાણા અને રાજસ્થાનમાં પહોંચાડવામાં આવે છે. આ નહેરમાંથી વહેતા પાણીનો ઉપયોગ પીવા અને સિંચાઈ માટે થાય છે. આ નહેર છેલ્લા 67 વર્ષથી આ રીતે સતત વહેતી રહી છે, એટલે કે આ નહેર એક પણ દિવસ માટે બંધ કરવામાં આવી નથી.